Aan de slag

< terug

Bepaal welke vorm van opschaling past en hoe je verbindt.

Opschalen

Interventie

Opschalen: spreiden, schakelen en spitten

Onderbouwing

In bouw en infrastructuur vinden talloze materiaal-, product- en procesinnovaties plaats. Om de duurzaamheids- en circulariteitsambities te realiseren is het belangrijk dat dit soort innovaties zich breed verspreiden. Daarvoor is opschaling van dit soort lokale innovaties onmisbaar. Maar opschaling betekent lang niet altijd hetzelfde.

Vermaak (2025) stelt dat: “Woorden als ‘opschalen’ verhullen de wijze waarop je die schaal bereikt. Wat voor activiteiten liggen daaraan ten grondslag?” (p. 148). Het helpt om onderscheid te maken tussen drie soorten opschaling. Moore e.a. (2015) onderscheiden drie soorten opschaling, elk met een eigen logica:

  • Scaling out (horizontale opschaling): de nadruk ligt op verspreiding. Een innovatie landt op steeds meer plekken omdat vakmensen ervan leren en ermee aan de slag gaan. Bij de in Groningen ontwikkelde modulaire biobased starterswoningen gaat het er niet alleen om dat de techniek klopt, maar ook dat andere bouwers ermee bekend raken, inclusief studenten in het beroepsonderwijs. Soms is dit voldoende. Maar soms niet.
  • Scaling up (verticale opschaling): de nadruk ligt op institutionele inbedding. Een innovatie wordt opgenomen in wetgeving, beleid of richtlijnen. Biobased en lage-temperatuur-asfalt is hiervan een goed voorbeeld. Het product is beschikbaar, maar wegbeheerders als Rijkswaterstaat hanteren voorschriften die het gebruik ervan belemmeren. Aanpassing van die richtlijnen is nodig om brede toepassing mogelijk te maken. Dat vraagt ander werk dan enthousiasmeren: het gaat om vertalen, schakelen en verbinden met instituties.
  • Scaling deep (diagonale opschaling): de nadruk ligt op cultuurverandering. Heersende opvattingen worden ter discussie gesteld. In de bouw en infra geldt nog altijd het paradigma van strakke afbakening: tijd, geld en scope zijn leidend, ook bij trajecten van tien jaar met grote onzekerheden. Bij de renovatie van het Wervengebied in Utrecht liep de gemeente daar tegenaan. Zodra de schop de grond inging, paste niets meer. Contracten schoten tekort, partijen lagen overhoop, de buurt raakte gefrustreerd. De oplossing vergde een fundamenteel andere manier van samenwerken: op basis van gedeelde waarden en gezamenlijk probleemoplossend vermogen.

 

Moore e.a. (2015) zien de drie vormen als een palet waaruit vernieuwers kunnen kiezen, afhankelijk van het effect dat ze willen bereiken. Maar, en dat is een belangrijke nuance, opschaling als begrip vertelt niet hoe je schaal bereikt.

Toepassing

Voortbouwend op Moore ziet Vermaak (2025) verbinden als de kernactiviteit achter elke vorm van opschaling. Voor elk type ziet dat verbindingswerk er anders uit:

  • Spreiden (professioneel verbinden): kennis en ervaring worden deelbaar gemaakt tussen vakmensen. Innovaties als de modulaire biobased woning worden het vertrekpunt voor verdiepende gesprekken en worden ingebed in opleidingen, zodat de bouwers van morgen ermee opgroeien.
  • Schakelen (institutioneel verbinden): tijdig verbinding leggen met ongelijksoortige organisaties, opgaven en ecosystemen. Bij biobased asfalt betekent dat: de ontwikkelaar en de wegbeheerder aan tafel brengen, niet om enthousiasme te wekken maar om samen te bepalen wat de innovatie betekent voor werkwijzen en richtlijnen.
  • Spitten (cultureel verbinden): werken aan onderliggende overtuigingen en machtsstructuren. Bij de renovatie van het Wervengebied vergde dat het loslaten van de traditionele aanbestedingslogica en werken op basis van gedeelde waarden (“we-all-benefit”). Intrapreneurial stewardship helpt bij het ontwerpen van samenwerkingsverbanden op basis van intrinsieke motivatie en vertrouwen zodat er een ondernemende en verantwoordelijke houding bij alle betrokken partijen ontstaat (Johannes, 2023).

In de praktijk

Hoe horizontaal, verticaal en diagonaal opschalen in de praktijk vorm krijgt, illustreren we aan de hand van de activiteiten van de Vereniging Circulair Friesland. Daarbij laten we ook zien welk verbindingswerk de door ons geïnterviewde projectleiders tijdens het opschalingswerk verrichten.

Contactpersoon

Gertjan de Groot (g.de.groot@hva.nl)